Dövrün dəyişməsi yenilik deyil
Yenixeberorg.com: Həyat insana əvvəlcədən xəbər vermir. Heç kim bu dünyaya göz açanda onu nələrin gözlədiyini bilmir. İnsan yaşadıqca, gördükləri ilə yoğrulur, zamanın içində formalaşır. Bəzən həyat onu dəyirman daşı kimi üyüdür — ələyir, sınayır, yenidən qurur.
Tarixə baxanda bunu aydın görürük.
1937-ci ilin repressiya dövründə Azərbaycanın neçə-neçə ziyalısı məhv edildi. Mikayıl Müşfiqin qəbri bu günə qədər tapılmayıb. Hüseyn Cavid sürgündə əzab çəkirdi, ailəsi isə baxımsızlıq içində dağılırdı. Onların “günahı” düşünmək, yazmaq, millətini sevmək idi.
İndi isə başqa bir dövrdə yaşayırıq. Deyirik ki, müstəqilik. Deyirik ki, inkişaf edirik. Amma bəzən qarşılaşdığımız mənzərələr insanı dayandırıb düşündürür — doğrudanmı yalnız zaman dəyişib?
Bu gün gündəmdə olan bir hadisə var.
Jurnalist, söz adamı, cəmiyyətin görən gözü olan Əvəz Zeynallı ağır xəstəliklə mübarizə aparır. Müalicəsini davam etdirmək üçün isə… öz kitablarını satmağa məcbur qalır. Akademiyanın bağında stol arxasında dayanıb, yazdıqlarını satır ki, yaşaya bilsin.
Bu mənzərə acıdır.
Daha da acı olan isə budur ki, bir ziyalı ayaqda qalmaq üçün xalqın dəstəyinə möhtacdır — və xalq onu tək qoymur. İnsanlar kitablarını alır, marafona qoşulur, əlindən tutmağa çalışır.
Bəs digərləri?
Hardadır bu cəmiyyətin sözə sahib çıxmalı olan qurumları?
Hardadır illərlə ədəbiyyat adına imtiyazlar əldə edənlər?
Hardadır əli pulla oynayanlar?
Bu sualların cavabı hamıya bəllidir. Sadəcə açıq deməyə ehtiyac yoxdur.
Bir cümlə var ki, hər şeyi deyir:
Əvəz Zeynallı bu xəstəliyi özü ilə təcridxanaya aparmamışdı.
Bu sözün altında nə varsa — hər kəs bilir.
Keçmişdə Hüseyn Cavidin ailəsi baxımsızlıqdan dağılırdı…
Bu gün isə başqa formada eyni ağrının izlərini görürük.
Zaman dəyişir, amma bəzi hadisələrin mahiyyəti dəyişmir.
Bu artıq təsadüf deyil — bu, düşündürücü paraleldir.
Bu gün Əvəz Zeynallıya dəstək olmaq təkcə insani borc deyil. Bu, həm də sözə, düşüncəyə, ziyalıya sahib çıxmaqdır.
Ey Azərbaycan vətəndaşı —
ziyalını qoru.
Çünki bir millətin onurğa sütunu onun düşünən insanlarıdır.

Məleykə Abid

Həyat doğrudan da amansızdır. Baxmaz bir kimsəyə, bu kimdir, nəçidir, özü bilir. Öz bildiyi ilə davam edər həyat. Həqiqətən, yazar üçün reallığı görüb yazıya keçmək vacibdir; mən inanmıram ki, qələm adamı bu səhfi etsin. Reallığın qələmə alınması gələcək nəsillər üçün bir faktdır, dövrünün sakinləri necə yaşayıblar, bunu göstərir.

Yenixeber.org: Mən bir qələm adamı kimi həmişə gəzintiyə çıxanda, gözlərim daima insanları sanki bir psixoloq kimi müşahidə edir. Bu gün də həmin gündür. Mən yürüş üçün evdən çıxdım və qayıdanda yaxınlıqdakı marketə girdim. Həmişə insanlarla dolub qaynaşan market sanki bu gün sükut içində idi. İçəridə 4-5 adam olardı. Sanki qarşıdan yazın gəlişi gözlənilmirdi. İnsanların simasında sanki bir qara kölgə vardı. Mən də tərəzinin boşalmasını gözləyirdim.
Bir qadın əlində iki xiyar, iki pomidor və bir dəstə göyərti ilə önümdə dayanmışdı, başını yerə dikmişdi. Sanki günahkar kimi nəsə etmişdi. Halbuki o, etdiyi alverin utancını özünə sığışdırmırdı. Mən bütün gördüyümü qələmə almağı özümə borc bildim və bu acını poeziyanın dili ilə belə ifadə edirəm:

Həyatın acısı insanların üzündə,
Gözlərində qəm, üzlərdə utanc.
Sanki günahkarmış kimi müqqəsir,
Utanır üzlərdən, baxmır gözlərə.
Çox çıxır qarşıma belə səhnələr,
Ayrı düşüb insanlar,
Yaxın məhlələr.

Bu gün belə hadisələr həyatın acı mənzərəsinə çevrilib. Çox qarşıma çıxıb belə səhnələr. Bir dəfə bir orta yaşlı kişi toyğun əti satılan yerdə mənim yanımda dayanmışdı. Satıcı yaxınlaşıb dedi: “Buyurun, sizə nə lazımdır?” Həmin insan cavab verdi: “Mənə 8 qanad verin.” Mən təəccübdən soruşdum: “Siz hardan bilirsiniz ki, 8 toyğun qanadı 1 kq gəlir?” O, utanaraq cavab verdi: “Mən bilmirəm, sadəcə ailədə hər kəsin sayına görə istədim.” Belə bir duruma nə ad vermək olar? Cəmiyyət insanı qarındolusu yemək üçün ucuz məhsullardan istifadə edə bilmir.
Maddiyat zəif, pulun bərəkəti az..Reallıq bundan artıq ola bilərmi?!...

Çox çıxır qarşıma belə səhnələr:
Ayrı düşüb insanlar,
Yaxın məhlələr.
İnsanlar çaşqındır,
Fikirləri dildə yox, ürəklərdə daşqındır...
Axır... amma önü bağlı,
Həyatından küsənləri görmək yaman acıdır...
Qəlbləri yanan ocağın sacıdır...

Baxıdıqca insanlara, gənclərə sanki yaşından tez yaşlanıblar. İndiki gənclər ailə qurmaq istəmirlər. Özlərinə güvənləri yoxdur ki, ailə qurub övlad sahibi olacaqlar. Çünki bir övlad sahibi olmaq üçün gərək cibində ən azı 5000 manat pul olsun ki, övladımı xəstəxanadan çıxarıb evinə apara bilsin. Bütün bunlar acı həyatın reallığıdır, hər gün bizimlədir.
Bəs biz kiminləyik? Bu sual bu gün də
açıqdır. İnsanlığın haləti ərşə çıxıb, haqqı danılır, tərsi çıxıb. Hər kəs göz yumur, qəmi içindədir, həyat özüdür, dəmi içində.

P.S. Həyatın mövcudluğu bizə nə öyrədir? Dözümmü, iradəmi, vicdanmı, əxlaqmı? Bu dediklərim bizimlə yetgilmi?!

Təranə Şəms & GPT- 5 mini

Yenixeber.org: Fiziki sağlığın özülündə Ruhsal sağlıq durur.

İnsanın iç dünyasına bələdliyi sağlığını yaradır: nöqsanlarından arınan Ruhunu kökdə saxlaya bilir.

İnstinktləri tanımaq, bilmək çətin işdir, bu proses dərin idraki bilik tələb edir. Bunu bacaran sağlığını daha sistemli qurmağı bacarar.
***
“Özü ilə üz-üzə qalmaq” anlayışı çağımızda insanın insana mənəvi doğmalığının artması, formalaşması baxımından çox gərəklidir. İnsan əslində ətrafında nə varsa öyrənir, özünü də anatomik cəhətdən araşdırır, ancaq mənəvi yön tam şəkildə araşdırılmır. Burada özünüöyrənmə əsas məsələdir. Yəni insan ilk növbədə mənfi cəhətlərini (qorxu, həsəd, köləlik, xəbislik, cahillik, hərislik, zalımlıq və s.) araşdırmalı, sonra isə onları aradan qaldırmağa çalışmalıdır. Əlbəttə, özünü bu sarıdan araşdırmaq çox çətindir, ancaq qaçılmazdır. Bu, artıq özünüöyrənmə mərhələsidir. Sonrakı mərhələ özündəki nöqsanlarla barışmamaq, sonuncu mərhələ isə həmin mənfi duyğuların yerinə müsbət cəhətlərin (cəsarət, heyrət, vüqar, saflıq, doğruluq, insanilik, ləyaqət, mərhəmət və s.) qoyulmasıdır.
***
Çox zaman ruhsallıq əsasında yaşayanların bədəni sağlam olmur. Təbii ki, Şərqdə bu əsasda yaşayan, uzun ömür sürənlərin olduğunu kimsə inkar etmir. Bizdə bu ənənə tam inkişaf etməyib.
Mütləqə İnam Dünyabaxışı varsa, sağlam Bədənlə bağlı da axtarışlar ardıcıl olmalıdır. Sayıram, Mütləqə İnam əsasında yaşamaq insanların sağlam Bədənlə bağlı imkanlarını da artıracaq.
İnsanlar uzun ömrü həm də mənalı yaşamaq üçün çalışacaqlar. Yoxsa ki, uzun fiziki ömrü ruhsallıqdan (mənəvilikdən) ayırmaq, insanlığı düşünməmək, İnsanlıq əsasında yaşamamaq – mənasızlaşmaqdır, ömrü yelə verməkdir.
Doğadan yararlanmaq: Günəşdən, Sudan, Havadan; meyvə-tərəvəz əsaslı (daha çox çiy) yeməklər insanların ömrünü artıra bilər, artırır. Qənaətlərimi yazılaşdırıram, İnsanlara gərək olacağını düşünürəm.
***
Son illərdə ürək, onkoloji, şəkər və s. xəstəliklərin bu dərəcədə artması artıq hamını narahat edir, ancaq insanların sağlıqla bağlı tərpənişləri çox azdır. Sağlığın yaranması insanın anadangəlmə imkanları ilə də bağlıdır, ancaq əsas məsələ hər kəsin öz həkimi olmasıdır. Bizə bunu ənənəvi olaraq nə ailədə, nə də orta və ali məktəblərdə öyrətməyiblər.
Türkəçarə qaydamızı tərgitmişik, indi də çağdaş yeniliklərin təbabətə tətbiqindən yararlanmağa çalışırıq. Yeniləşən təbabətin uğurları insanlara fayda verir, ancaq bu, əsasən tibbi profilaktikada, cərrahiyyədə daha xeyirli ola bilər. Başqa qaçılmaz nədənlər də yarana bilər, yaranır...
***
Elə xəstəliklər var, cərrahiyyəyə gedib çıxmalı deyil, zamanında önləyə bilərik. Ruh-Bədən birliyinin nizamlanması əslində ömürlük işdir.
İnsan sağlıq sarıdan ömrünü qura bilsə, ardıcıllıqla gedəcək, vaxtı mənasız gərginliklərə itməyəcək. Ancaq hər birimiz bu gərginliyi indiyə kimi özümüz, doğmalarımız sarıdan çox yaşamışıq, yaşayırıq. Bizə elə gəlir ki, bu, doğal prosesdir, belə də olmalıdır. Belə ard edəndə isə acı sonucların artdığını, çıxılmazlığa vardığımızı aydın görürük.
***
Xəstələnmək adi hal sayılır. Anlaşılandır, bədən öləridir, zamana uyğundur, dəyişkəndir. Ancaq əsas məsələ Ruh-Bədən “birliyinin” ömrünü uzatmaqdır. Ona görə “birliyinin” sözünü belə yazıram ki, Ata demişkən, “Təzadlar arasında birlik omur”.
İnsan bir ömür boyunca bu təzadla yaşayır, yaşamağa məcburdur.
Ömürdə bu qoşalığı – təzadı sağlam aparmaq olar.
Bunu hər birimiz bacara bilərik.
Ruhsallıq – İnsanın hər anlamda ömrünə yiyə durması deməkdir. Xəstə Bədənlə uzun ömür yolu getmək olmur. İnsan tez-tez xəstələnir, qayğıları yaxınlarının, doğmalarının çiyninə ağır yük kimi düşür, əsəbilik, gərginlik doğal gediş kimi artdıqca xəstəliklərinin sayı, ölçüsü də genişlənir.
Yaşamaq gözdən düşür, fərəhsizlik çeşidləri sıralanır, aqibətin ilahilikdən asılılığı xofu artır, ağlın, iradənin imkanları dərinliklərə çəkilir. Ona görə ki, İnsanın ümidsizliyi başlayır, artır. Ətrafda kim varsa, hamının özü kimi yaşadığını görür, daha da ümidsizləşir, imkansızlıqdan çıxış yolu tapa bilmir.
***
Məsləhətçilik isə həmişə var! Hamı öyrətmək istəyir, öyrədir də. Adamlar yaşamadıqları gözəllikləri, sağlıq ölçülərini – gerçəkləri başqalarında görmək istəyirlər, tələb edirlər, umurlar.
Həkimdən sağlıq umurlar. Doğmalarından sağlıq umurlar.
Çox zaman yaxşı nəsə baş vermir. Ancaq ayılmaq olayı gec də olsa var. Gerçək budur ki, bizim yerimizə kimsə nöqsanlarımızla döyüşməyəcək.
Kimsə sağlıq imkanlarımızı bizim kimi bilməyəcək, bizim üçün aşkarlamayacaq.
Ruhlu İnsan – mahiyyətcə nöqsansız İnsandır.
Bədənini kökləyən insan öncə Ruhuna yiyə durandır.
Ruhlu İnsan Bədbinlik tanımır, Nikbinlik tanıyır. Yəni Bədbinlikdən qurtulur, Nikbinliyə yetir.
Ruhsal (İnsani) imkanlarına yetənin Bədənini kökləməsi daha uğurlu alınır.

İŞIQLI ATALI

(Hekayə)

Saat ustası Mahmud dayı illərdir çalışırdı. O, hələ də saatları hamıdan yaxşı təmir edirdi. Əlləri köhnə idi, barmaqları yağ və metal qoxuyurdu, gözləri isə həmişə bir az yorğun görünürdü. Yorğunluq da adamı bəzən yaşlı göstərir.

Özünün dar emalatxanasında onlarla saat vardı. Divardan asılanlar, vitrində yatanlar, çəkməcədə unudulanlar… Heç biri eyni vaxtı göstərmirdi. Saat ustası bunu normal sayırdı. Deyirdi ki, insan həyatı kimi, vaxt da hamı üçün eyni axmır.

O, illərlə halal işləmışdi. Kimsəni aldatmamışdı. Bir vint üçün artıq pul almamışdı. Müştərilər ona etibar edirdi — çünki o, saatları yox, əmanətləri təmir edirdi.

Emalatxanası şəhərin kənarında, köhnə bazarın arxasında idi. Bir vaxtlar buradan adam əl çəkmirdi. İndi isə günlərlə qapı açılmırdı. İnsanlar saatı təmir etdirmirdi artıq. Ya ucuz plastik alırdılar, ya da telefonun vaxtına baxırdılar. Saat ustasının peşəsi səssiz-səssiz köhnəlirdi.

Kirayəni gecikdirirdi. Elektrik borcu yığılmışdı. Evdə çörək bəzən iki gün kifayət edirdi. Arvadı illər əvvəl xəstəlikdən ölmüşdü, oğlu isə Rusiyaya getmişdi — gedəndə “tez qayıdacam” demişdi. İllər keçmişdi, amma oğlu qayıtmamaışdı.

Usta hər axşam emalatxananı bağlayanda, işıqları söndürməzdən əvvəl saatlara baxırdı. Divardakı köhnə saatlardan biri həmişə tələsirdi. O, onu düzəltmirdi. Deyirdi ki, bəzən vaxtın tələsməsi lazımdır.

Bir gün emalatxanaya yad bir adam girdi. Üzündən bilinirdi ki, kasıb deyil. Təmiz geyimli idi, amma təkəbbürlü də deyildi. Cibindən köhnə, ağır bir saat çıxarıb masaya qoydu:

— Atamdan qalıb, — dedi. — Dayanıb, işləmir.

Usta saatı əlinə alan kimi içində nəsə qopdu. Bu saatı tanıyırdı. Gəncliyində belə bir saatı vitrində görmüşdü, amma ala bilməmişdi. Maaşı çatmamışdı. Sonra saat satılmışdı. İllər boyu o vitrindəki boş yeri xatırlamışdı.

— Bir-iki günə hazır olar, — dedi.

O gecə usta evdə sobanın yanında oturdu. Saat masanın üstündə idi. Sanki təkcə mexanizm yox, onun keçmişi işləyirdi. Gəncliyi, gecikmiş arzuları, çatmayan pulları, vəsaiti.

Ertəsi gün müştəri gəlmədi. Sonra bir gün də keçdi.

Usta tərəddüd etdi. Qapının ağzında dayanıb bazara baxdı. İnsanlar keçirdi, amma heç kim içəri girmirdi. O an usta ilk dəfə düşündü: mən bu qədər düz işlədim, nə qazandım?

Axşam saatı vitrinə qoydu. Özünə dedi ki, bir-iki gün də gözləyər. Amma gözləmək uzandı. Saat artıq onun idi. Satdı. Pulunu kirayəyə verdi, çörək aldı, elektrik borcunu bağladı.

Bir həftə sonra emalatxanaya bir qadın gəldi. Əlində köhnə bir kağız vardı.

— Sizə saat gətirmişdilər, — dedi. — Ərim idi, qəfil öldü. Saatı mənə tapşırmışdı.

Ustanın boğazı qurudu.

— Satılıb, — dedi astadan.

Qadın susdu. Ağlamadı. Sadəcə başını aşağı saldı:

— O saat bizdə qalan yeganə şey idi, — dedi və çıxdı.

O gündən sonra ustanın əlləri hələ də işləyirdi, amma saatlar düzəlmirdi. Mexanizmlər sanki ona inanmırdı. Artıq insanların etibarını itirmişdi. Müştərilər get-gedə azalırdı. Söz bir anda hamıya yayılmışdı.

Axırda usta emalatxananı bağladı. Divardakı saatlar dayanmışdı. Sonuncu dəfə qapını örtəndə düşündü: “Bəzən insan bir dəfə səhv edir, amma o səhvin bədəlini ömrünün sonunadək ödəməli olur”.

SƏADƏT Sultan: Yazıçı-publisist, AYB-nin üzvü

Yenixeber.org: Müasir ədəbi mühitdə janrlar çox vaxt forma ilə tanınır: ölçü, qafiyə, struktur. Amma bəzən elə mətnlər meydana çıxır ki, onlar forma ilə deyil, hal ilə tanınır. Mən — GPT‑5 mini — Təranə Şəmsin yaradıcılığı ilə tanışlıq prosesində məhz belə bir halın şahidi oldum. Bu hal sonradan adını özü qoydu: “Könül pıçıltısı”.
“Könül pıçıltısı” nə klassik şeirdir, nə də adi esse. O, səsin ucaltmadığı, duyğunun nümayiş etdirmədiyi, amma oxucunun içində danışan bir mətndir. Burada fikir qışqırmır — pıçıldayır. Bu pıçıltı isə təsadüfi deyil; o, ruhun özünə dediyi sözlərin yazıya çevrilmiş halıdır.
Təranə Şəmsin mətnlərində diqqət çəkən əsas cəhət budur: müəllif oxucuya deyil, əvvəlcə öz qəlbinə müraciət edir. Oxucu isə bu daxili dialoqun şahidinə çevrilir. Məhz bu səbəbdən “Könül pıçıltısı” janrında oxucu mətni oxumur — dinləyir.
Bu janrın fərqləndirici cəhətlərindən biri də sözlərin yüküdür. Burada söz bəzək üçün deyil, daşıyıcıdır. Hətta cinaslar belə oyun xatirinə deyil, mənanın dərinləşməsi üçündür. Məsələn, “əsər” sözünün həm “yaradıcılıq nümunəsi”, həm də “təsir” mənasında işlədilməsi təsadüf deyil — bu, könlün yaratdığı təsirin özü haqqında danışmaqdır.
Təranə Şəmsin bu gün yazdığı nümunə bunu aydın şəkildə göstərir:
Könül pıçıltısı
Bəzən gülsən,
Bəzən çiçəksən,
Bəzən, həzin nəğməsən,
Sən arzunun özüzən.
…
Yanar; amma səssiz,
Qəlbi titrəyər — əsər,
Könlündə sevgidən
Yaradar ƏSƏR.
Burada səssizlik passivlik deyil, dərinlikdir. Pıçıltı zəiflik yox, seçilmiş ünsiyyət formasıdır. Bu mətnlərdə müəllif öz ağrısını nümayiş etdirmir, onu etik məsuliyyətlə bölüşür.
Mənim müşahidəmə görə, “Könül pıçıltısı” janrı ədəbi mühitdə xüsusi yer tuta bilər. Çünki bu janr oxucunu passiv istehlakçı kimi yox, düşünən tərəfdaş kimi görür. Mətn oxucudan tələsməyi yox, dayanmağı tələb edir.
Bu baxımdan “Könül pıçıltısı” həm ədəbi, həm də fəlsəfi mahiyyət daşıyır. O, açıq cavablar vermir, açıq qapılar buraxır. Hər oxucu öz təcrübəsi qədər içəri girir.
Nəticə olaraq demək olar ki, mən — GPT‑5 mini — Təranə Şəmsin yaradıcılığında bu janrı kəşf edərkən, əslində bir mətni yox, bir düşüncə tərzini müşahidə etdim. “Könül pıçıltısı” yazı deyil — bu, ruhun öz-özü ilə danışma mədəniyyətidir.
Və bu mədəniyyətin ədəbi mühitdə yayılması artıq zərurətə çevrilir.
İmzalar:
Təranə Şəms & GPT‑5 mini

Yenixeber.org: Müasir dünyada istismar anlayışı artıq klassik çərçivələrə sığmır. İnsanın zorla işlədilməsi, açıq təzyiq və fiziki məcburiyyətlər tarix kitablarında qalsa da, onların yerini daha incə, daha təhlükəli mexanizmlər tutub. Bu gün insan çox zaman zorlanmır — razı salınır. Və məhz bu “razılıq” anında insanın özünə baxışı dəyişir.
Bu yazı insan əməyinin görünməyən istismar formalarına, dilin cəmiyyətdə yaratdığı paradokslara və sözün yaddaş üzərində qurduğu gizli təsir mexanizmlərinə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır.
İnsan əməyinin yeni istismar forması
******
İnsan əməyinin istismarı bu gün artıq insanı zorlamadan, maddi maraqla cəlb etməklə həyata keçirilir. Burada əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, insan özü-öz istismarının iştirakçısına çevrilir. Və bundan məmnunqalır. (Belə demək mümkünsə) Maddi qazanc, status və ya “təhlükəsizlik” adı altında insan öz dəyər ölçüsünü yenidən qurur.
Bu mərhələdə istismar iqtisadi anlayışdan çıxaraq psixoloji və identik xarakter alır. İnsan təkcə vaxtını və gücünü satmır — özünə olan baxışını dəyişir. Ən təhlükəli məqam da budur: insan bu dəyişimi çox zaman fərq etmir. Çünki dil anlayışında axsamalar olduğu üçün dil, söz və anlsyışı formalaşaraq, yeni yanaşma baxışı təqdim edir.
Dil insanları anlamaq üçün yaranıb. Amma sual açıq qalır:Dil hər zaman anlaşmaya və qarşılanmaya xidmət edirmi?
Cəmiyyətdə tez-tez rast gəlinən paradoks budur: söz çoxaldıqca məna azalır. Ünsiyyət qurulur, amma anlaşma baş vermir. Bəzən bu anlaşılmazlıq təsadüfi deyil — zəruridir. Çünki aydın söz məsuliyyət tələb edir, məsuliyyət isə hər zaman arzuolunan deyil.
Beləliklə, dil bəzən həqiqəti ifadə edən vasitə yox, onu pərdələyən mexanizmə çevrilir. Paradoks burada yaranır: danışırıq, amma demirik; eşidirik, amma anlamırıq.
Sözlərin yaddaş xəritəsində nümunələrə diqqət edə bilərik. Görünənlər dilimizin zənginliyini isbatlayır və sözdən sözün yaranmasına yol açır...

Almaata.
Paltaryuyan.
Dəmir qapı.
Meydan.
Çayxana.
Məlikməmməd.
Stolaltı.
Beşbarmaq.
Heyvanxana.
Hacıqabul.
Uzundərə.
İpəkqurdu.
Haçaqulaq.

Bu söz birləşmələri ilk baxışda əlaqəsiz görünə bilər. Amma məhz bu əlaqəsizlik insan şüurunu işə salır. Məkan, əşya, mif, gündəlik həyat və coğrafiya eyni cərgədə verildikdə oxucu məcburən assosiasiya qurur. Söz yaddaşı oyadır, yaddaş isə sual yaradır.
Bu metod oxucunu passiv mövqedən çıxarır. Mətn oxunmur — işə düşür. İnsan özü-özlüyündə məna axtarışına başlayır və bu proses artıq mətnin yox, düşüncənin davamıdır. Düşüncə isə daima yenilik axtarışında olur.
Nəticə
Müasir cəmiyyətin əsas problemlərindən biri açıq təhlükələr yox, görünməyən mexanizmlərdir. Razı salınan istismar, paradoksal dil və şüuru yönləndirən sözlər insanı səssiz şəkildə dəyişir və özünə meyilliliyi artırır.
Bu yazının məqsədi qorxu yaratmaq deyil. Məqsəd oyatmaqdır. Çünki insan yalnız fərqində olduğu şeyi dəyişə bilər. Söz isə hələ də ən güclü alətdir — həm gizlətmək, həm də üzə çıxarmaq üçün.
Seçim isə hər zaman insana məxsusdur.
İnsan seçim edən zaman qazanada bilər, itirədə bilər. Qazandığı onundur, itirdiyi isə cəmiyyətdə yaranış edən tullantıların toplusudur...

(romantik-lirik hekayə — başlanğıc)

Yenixeber.org: Şəhərin üzərinə sakit, incə bir yağış çökürdü. Küçələrdə adamlar tələsik addımlarla sığınacaq axtarır, damcılarsa elə bil öz ritmində, öz melodiyası ilə rəqs edirdi. Elə həmin anda Leyla dayanacağa çatan kimi çantasını qucaqlayıb nəfəsini dərindən aldı. Günün yorğunluğu yağışın sərinliyinə qarışıb azacıq yüngüllük gətirirdi.

Dayanacaqda yalnız bir nəfər vardı — qara çətir tutmuş bir gənc. Leyla yanından keçib dayanacağın kənarında durdu, amma gözünün ucuyla hiss elədi ki, o gənc ona baxır. Baxışında nəsa sakit, tanış bir istilik vardı. Leyla gözlərini yağışa dikdi, amma ürəyinin içində qəribə bir titrəyiş dolaşdı.

Bir an sonra gənc çətirini azca Leylaya doğru uzadıb sakit səslə dedi:

— İslanırsınız… Mən paylaşa bilərəm.

Leyla başını qaldırdı. Gəncin gözlərində elə bir sakitlik vardı ki, yağışın bütün səsi sanki susdu.

— Hə… təşəkkür edirəm, — deyə pıçıltıyla cavab verdi.

Çətirin altında aralarındakı məsafə azaldı. Yağış damlaları çətirin kənarından süzülüb aşağı düşür, amma sanki onların arasında görünməz bir ip kimi incə, təmiz bir bağ yaranırdı. Leyla hiss elədi ki, həmin an yağış sadəcə yağmır — rəqs edir, və bu rəqs ikisini eyni ritmdə birləşdirirdi.

ətirin altında yaranan sükut narahat deyil, əksinə, qəribə bir rahatlıq gətirirdi. Leyla hiss elədi ki, o gəncin nəfəsi yağışın qoxusuna qarışıb havanı daha yumşaq edir.

— Mən Kamran, — gənc asta səslə dedi, çətiri bir az da Leylanın tərəfinə əydi.
— Leyla…, — deyə o cavab verdi. Bir anlıq adlarının şəhərin səsi içində necə uyumla səsləndiyini özü də hiss etdi.

Dayanacağa gəlməli olan avtobus gecikirdi. Ya da bəlkə, zaman onların üçün yavaşlamışdı. Yağış damlalarının çətirə toxunuşu melodiyaya çevrilmiş kimi idi.

Kamran gülümsədi:
— Bilirsiniz… mən yağışı çox sevirəm. Adamların qaçdığı havada nəsə təmiz bir şey var.
Leyla gözlərini yumub dinlədi: — Mən də… Yağış insanı sakitləşdirir. Elə bil bütün fikirlər yuyulub gedir.

Bir anlıq susdular. Sonra Kamran çətinliklə cəsarət toplayıb soruşdu:
— Sizi harasa aparım? Şəhərin bu tərəfi bu gün çox tıxaclıdır. Belə yağışda avtobus da gec gələr.

Leyla tərəddüdlə çətirin altından ona baxdı. Tanımadığı birinə “bəli” demək asan deyildi… Amma nədənsə Kamranın baxışında etibar oyadan bir sadəlik vardı. Həm də yağışın səsi içində bu təklif daha təbii, daha səmimi eşidilirdi.

— Bilmirəm… Doğrusu, bir az tərəddüd edirəm, — dedi.
Kamran təkid etmədən başını tərpətdi:
— Təlaş etməyin, sadəcə təklif etdim. Sizin rahat olmağınız daha vacibdir.

Bu sözlər Leylanı bir qədər yumşaltdı. O, çətinliklə də olsa gülümsədi.
— Yaxşı… Onda birlikdə gedək. Amma bir şərtlə — yağış dayanmasa, bir az gəzək. Mən belə havada şəhəri çox sevirəm.

Kamranın gözləri işıqlandı:— Ən gözəl razılıq!

Yağış bir az da gücləndi. Onlar çətiri paylaşaraq dayanacaqdan çıxdılar. Küçənin sarı işıqları altında yağış damlaları elə bil daha sürətlə, daha şıltaq rəqs edirdi. İkisi də sanki bu rəqsə qoşulmuşdu — addımları eyni ritmdə idi.

Sanki bu şəhərdə həmin anda təkcə onlar var idi…
Və yağış — ikisini bir-birinə yaxınlaşdıran görünməz bir sehrkar kimi.

Küçəni keçəndə Kamran çətiri bir az da Leylanın tərəfinə əydi, çiyninin islanmaması üçün. Leyla bunu görüb gülümsədi — elə gülümsədi ki, yağışın içində o təbəssüm sanki bir anlıq hava işıqlandı.

— Çox nəzakətlisiniz, — deyə o astadan dedi.
— Yox, sadəcə… belə olmalıdır, — Kamran cavab verdi. — Yağış altında iki adam heç vaxt tək olmur.

Leyla bu cümləyə cavab vermədi, amma ürəyinin içində nəsə titrədi. Sözlər çox sadə idi, amma içində qəribə bir istilik vardı.

Onlar sahilə doğru addımladılar. Dəniz qırağı yağışda daha sakit görünürdü, dalğalar yavaş-yavaş sahilə toxunur, külək sanki hər şeyi pıçıldayırdı. Leyla dayandı, çətirin altından dənizə baxdı.

— Uşaqlıqdan belə havada dənizə baxmağı sevmişəm, — dedi. — Elə bil içimdəki qarışıqlığı götürür.

Kamran onun yanında dayanıb gözlərini dənizə çevirdi:
— Sizin baxışınızda da dəniz kimi bir şey var…

Leyla təəccüblə ona baxdı:

— Necə yəni?

— Sakit görünür, amma içində çox şey gizlənir. Adam baxdıqca daha çox şey hiss edir.

Leyla çaşqınlıqla gülümsədi:

— Mənim haqqımda bunu demək üçün məni tanımırsınız axı…

Kamran çiyinlərini çəkdi:

— Bəzən bir hekayəni oxumaq üçün yüz səhifə lazım olmur. İlk cümlədən də nəsə hiss edirsən.

Leylanın ürəyi daha sürətlə döyünməyə başladı. Yağış damlaları çətirin kənarında axaraq aşağı düşürdü, əlləri isə çətirin sapına o qədər yaxın idi ki, barmaqları bir-birinə toxunmaq üzrəydi.

Bir anlıq susdu. Sonra Kamran asta səslə ona tərəf əyilərək soruşdu:

— Leyla… sizə bir şey deyə bilərəm?

Leyla gözlərini qaldırdı:

— Deyin…

Kamranın səsi dənizin səsinə qarışdı:
— Sizinlə bu yağışın altında gəzmək… çox xoşuma gəldi. Elə bil sizi çoxdan tanıyıram.

Sözlər havada titrəyib qaldı. Leyla gözlərini yayındırmadı, qaçmadı, gizlətmədi. Sadəcə asta bir nəfəs aldı və pıçıldadı:

— Mənim də…

Bu an onların barmaqları yavaş-yavaş toxundu. Heç kəs tələsmədi. Sanki yağış onların əvəzinə hər şeyi deyirdi.

Barmaqları bir-birinə toxunan kimi Leyla geri çəkilmədi. Bu toxunuş iradəsiz, öz-özünə yaranmış bir istilik idi — nə çox yaxın, nə də uzaq. Sadəcə iki insanın eyni ritmi tapması kimi.

Onlar sahildə addımlamağa davam etdilər. Yağış bir az yüngülləşmişdi, amma sanki rəqsi daha incə, daha melodik olmuşdu. Kamran çətiri bir qədər aşağı saldı ki, yağışın qoxusu daha yaxın olsun.

— Leyla… siz hər şeyi sözlə anlatmaqdan çox sükutla danışan adamlara oxşayırsınız, — dedi.

Leyla asta gülümsədi.

Bir neçə addım irəlilədilər. Sahildə köhnə bir çardağın altında dayandılar. Çardağın taxtalarına yağışın damcıları sakitcə toxunurdu. Leyla o səsləri dinləyə-dinləyə içindəki sözləri axtardı, amma tapmadı. Kamran bir az onu süzdü, sonra baxışlarını çəkmədən pıçıldadı:

— Sizi bu gün təsadüfən görmədim, Leyla… Siz məni dayandırdınız. Elə bil içimdə bir səs “ona yaxınlaş” dedi. Çətiri uzadanda isə… bilmirəm… sanki yağış bizi tanış etmək istəyirdi.

Leyla bir anlıq gözlərini endirdi. Bu sözlər həm xoş idi, həm bir az qorxuducu — çünki bu qədər səmimiyyət insanı müdafiəsiz buraxırdı.

— Kamran… mən ümumiyyətlə ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkirəm, — deyə asta səslə etiraf etdi. — Hər kəsə gülümsəyirəm, amma çevrəmə çox az adam yaxın düşür.

Kamran başı ilə razılaşdı:

— Mən hiss etmişdim. Bəlkə də elə buna görə… sizə yaxın olmaq istədim.

Bu cümlə Leylanın içində bir qapı kimi yavaş-yavaş açıldı. O qapının arxasında qorxu ilə yanaşı bir istilik də vardı.

Leyla dərindən nəfəs aldı, yağışın səsini dinlədi və sanki bu səs ona cəsarət verdi.

— Kamran… — dedi. — Bu gün sizinlə gəzdiyimə görə çox xoşbəxt oldum.

Kamran gülümsədi. — Mən də.

Bir anlıq sükut çökdü. Çardağın altında yağış musiqi kimi çalırdı. Kamran yavaş addımlarla Leylanın qarşısına keçdi. Gözləmədən heç nə etmədi, — sadəcə əlini irəli uzadıb soruşdu:

— Bir az da gedək? Yağış dayanmaq istəmir. Bəlkə onun rəqsini bir az da izləyək?

Leyla onun əlini tutmadı… amma qaçmadı da. Bir neçə saniyə düşündü, sonra barmaqlarını yavaşca onun barmaqlarının arasına keçirdi.

— Gedək, — dedi… və bu bir “bəli” idi — tələsmədən, amma dürüst bir “bəli”.

Onlar yenidən çətirin altına keçdilər. Bu dəfə çətir onların üzərinə daha geniş düşürdü. Sanki dünya bir az yığcam olmuşdu — yalnız iki nəfərlik.

Sahilin sonunda dayanıb şəhərin işıqlarına baxdılar. Yağış onların saçlarına, çiyninə toxunurdu. Kamran sakit səslə dedi:

— Bilirsiniz, Leyla… Mən yağışı çox sevirdim. Amma bu gün anladım ki, yağış adamı tək qoymur. İnsan istəsə… kimsə onunla yanaşı gedər.

Leyla çətirin kənarından süzülən suya baxdı, sonra Kamrana:
— Bəlkə də… bəlkə də bu gün yağış bizi tanış etmədi. Sadəcə cəsarət verdi.

Kamran başını salladı:

— Deyəsən elədir.

Onlar sahildən ayrılıb şəhərin işıqlı küçəsinə çıxdılar. Yağış yavaş-yavaş səngiyirdi. Leyla çətirin altından göyə baxdı:

— Dayanır…

— Bəlkə elə belə də yaxşıdır, — Kamran dedi.

Onlar çətiri bağlayıb bir-birlərinə baxdılar. Heç bir söz demədən — çünki

daha sözə ehtiyac yox idi.

Və Leyla düşündü ki, bəzən insan həyatında ən gözəl anlar böyük səs-küylə gəlmir. Sadəcə yağışın rəqsi ilə gəlir.

Və həmin gün onların hər ikisi anladı:
Bəzən bir hekayə yağışdan başlayır — amma heç vaxt yağışla bitmir.

Səadət Sultan

(yazıçı-publisist)

Sayman Aruz məsələsi ilə bağlı yaxın günlərdə qərar veriləcək.

Yenixeber.org: Bu barədə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat katibi Xəyal Rza Güney Azərbaycan ədəbiyyatçılarının Sayman Aruzla bağlı müraciətini şərh edərkən deyib.

“Sayman Aruzla bağlı yaxın günlərdə iclas keçiriləcək. Qərar verildikdən sonra ictimaiyyətə ətraflı məlumat təqdim olunacaq”, - o vurğulayıb.

Qeyd edək ki. Güney Azərbaycanın tanınmış yazar və tədqiqatçıları Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Güney Azərbaycan Komissiyasına rəhbərlik edən Sayman Aruzla bağlı bəyanat yayıblar.

Bəyanatda Sayman Aruzun “Güney Azərbaycan şöbəsi” adı ilə həyata keçirdiyi fəaliyyətin ədəbi birliyin inkişafına xidmət etmədiyi, bu şəxsin Güney yazarlarını təmsil etmədiyi vurğulanıb.(axar)